LGS Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı: Türleri, Örnekler ve Çözümlü Sorular

Bir cümle dil bilgisi bakımından doğru görünse bile anlamı belirsiz, gereksiz uzun ya da mantığa aykırı olabilir. İşte bu tür kusurlara anlatım bozukluğu denir. Anlatım bozukluklarını fark etmek; okuduğunu doğru anlamanı, yazılı anlatımda kendini açık ifade etmeni ve LGS Türkçe testinde dikkat isteyen soruları hızlıca çözmeni sağlar. Bu rehberde LGS anlatım bozuklukları konu anlatımını anlamla ve yapıyla ilgili bozukluklar olarak iki ana başlıkta, bol örnek, çözümlü sorular ve özet tablolarla ele alıyoruz. Konuyu daha iyi kavramak için cümlenin ögeleri ve fiilde çatı yazılarımızı da okumanı öneririz.

1. Anlatım Bozukluğu Nedir?

İyi bir cümle açık, duru, yalın ve mantıklı olmalıdır. Açık cümle, birden fazla anlama gelmez; duru cümle gereksiz sözcük barındırmaz; yalın cümle dolambaçsızdır; mantıklı cümlede ise sebep–sonuç ve anlam ilişkileri tutarlıdır. Bu özelliklerden biri eksik olduğunda cümlede anlatım bozukluğu oluşur.

Anlatım bozuklukları iki gruba ayrılır:

• Anlamla ilgili bozukluklar: Gereksiz sözcük, yanlış anlamda kullanılan sözcük, çelişen anlamlar, mantık hatası, sözcüğün yanlış yerde kullanılması, deyimin yanlış kullanılması, anlam belirsizliği.
• Yapıyla ilgili bozukluklar: Özne–yüklem uyumsuzluğu, ortak öge kullanımından doğan bozukluklar, ek eylem eksikliği, çatı uyuşmazlığı, ek ve tamlama yanlışlıkları.

LGS’de Nasıl Sorulur?

2. Anlamla İlgili Anlatım Bozuklukları

2.1 Gereksiz Sözcük Kullanımı

Aynı anlamı karşılayan iki sözcüğün bir arada kullanılması ya da çıkarıldığında anlamda hiçbir eksilme olmayan sözcüklerin kullanılması duruluğu bozar.

2.2 Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması

Bir sözcüğün, cümlenin anlatmak istediği anlamı karşılamadığı durumlardır. En bilinen örnek “fiyat” sözcüğüdür: Bir ürün pahalı ya da ucuz olur; fiyat ise yüksek ya da düşük olur. “Bu kitabın fiyatı çok pahalı.” cümlesi bozuktur; doğrusu “Bu kitabın fiyatı çok yüksek.” ya da “Bu kitap çok pahalı.” şeklindedir. Benzer biçimde “Annemin yaptığı yemeğin tadı mis gibi kokuyordu.” cümlesi de bozuktur; çünkü tat kokmaz, tadılır. Doğrusu “Annemin yaptığı yemek mis gibi kokuyordu.” olmalıdır. Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, çoğu zaman birbirine yakın anlamlı sözcüklerin karıştırılmasından kaynaklanır.

2.3 Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanılması

Kesinlik bildiren bir sözcükle olasılık bildiren bir sözcüğün aynı cümlede kullanılması çelişkiye yol açar. “Bu sorunun cevabını kesinlikle bilmiyor olabilirim.” cümlesinde hem kesinlik hem ihtimal bildirildiği için anlatım bozuktur. “Galiba”, “herhâlde”, “belki” gibi sözcüklerle “mutlaka”, “kesinlikle”, “kuşkusuz” gibi sözcükler aynı yargıda bir arada kullanılmamalıdır.

Anlatım bozukluğu konusunu çalışırken ezber yerine mantık kurmak çok daha verimlidir. Her bozukluk türünün arkasında basit bir soru yatar: “Bu sözcük gerçekten gerekli mi?”, “Bu sebep bu sonucu doğurur mu?”, “Bu öge iki yargıya da uyuyor mu?” Bu soruları alışkanlık hâline getirdiğinde, daha önce hiç görmediğin bir cümledeki bozukluğu da kolayca fark edersin. Aşağıdaki bölümlerde her türü önce tanımlayıp ardından bozuk ve düzeltilmiş örneklerle açıklıyoruz.

2.4 Mantık Hatası (Sebep–Sonuç Uyumsuzluğu)

Cümlede verilen sebep ile sonuç arasında mantıklı bir ilişki yoksa anlatım bozulur. “Hava çok soğuk olduğu için montumu çıkardım.” cümlesinde soğuk hava montu çıkarmanın sebebi olamaz. Doğrusu “Hava çok soğuk olduğu için montumu giydim.” şeklindedir. Mantık hataları, sözcük düzeyinde de görülebilir: “Kaybolan çocuk, ailesinin büyük çabası sonucunda bulunamadı.” cümlesinde “büyük çaba sonucunda” ifadesi olumlu bir sonuç beklentisi yaratırken yüklem olumsuzdur.

2.5 Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması

Cümledeki sözcüklerin sırası anlamı doğrudan etkiler. Sıfatlar ve zarflar, nitelediği sözcüğün hemen önüne konulmalıdır. “Dün akşam bir kırmızı araba gördüm.” cümlesinde “bir” sözcüğü yanlış yerdedir; doğrusu “Dün akşam kırmızı bir araba gördüm.” olmalıdır. “Sadece” sözcüğünün yeri de anlamı değiştirir: “Sadece ben kitap okudum.” (başkası okumadı) ile “Ben sadece kitap okudum.” (başka bir şey yapmadım) farklı anlamlar taşır.

2.6 Deyim ve Kalıp Sözlerin Yanlış Kullanılması

Deyimler kalıplaşmış anlamlara sahiptir ve cümleye uygun anlamda kullanılmalıdır. “Bu haberi duyunca ağzı kulaklarına vardı, çok üzüldü.” cümlesinde “ağzı kulaklarına varmak” çok sevinmek demektir; bu nedenle “üzüldü” ile çelişir. Deyimin sözcükleri değiştirilerek kullanılması da bozukluk sayılır: “Gözden kaçırmak” yerine “gözden düşürmek” demek anlamı tamamen değiştirir.

2.7 Anlam Belirsizliği

Cümle birden fazla şekilde anlaşılabiliyorsa anlam belirsizliği vardır. “Kalemini masanın üzerine bıraktım.” cümlesinde kalemin “senin” mi “onun” mu olduğu belli değildir. Bu belirsizlik “Senin kalemini…” ya da “Onun kalemini…” denerek giderilir. “Eski kitapçıdan bir sözlük aldım.” cümlesinde de eski olanın kitapçı mı yoksa kitaplar mı olduğu anlaşılmaz. Virgül ve doğru sözcük sırası da belirsizliği giderebilir: “Yaşlı, adamın elini tuttu.” ile “Yaşlı adamın elini tuttu.” cümleleri farklı anlamlar taşır.

3. Yapıyla İlgili Anlatım Bozuklukları

3.1 Özne–Yüklem Uyumsuzluğu

Özne ile yüklem kişi ve sayı bakımından uyumlu olmalıdır. “Sen ve arkadaşın bu işi yarın yapacaklar.” cümlesinde özne “sen ve arkadaşın” (siz) olduğu için yüklem “yapacaksınız” olmalıdır. Kural şudur: Öznelerden biri birinci kişiyse yüklem “biz”, birinci kişi yoksa ama ikinci kişi varsa yüklem “siz” çekimiyle kullanılır. Ayrıca topluluk adları (halk, ordu, ekip) tekil yüklemle kullanılır: “Halk meydana toplandı.”

3.2 Ortak Öge Kullanımından Doğan Bozukluklar

Birden fazla yargının bir ögeyi ortak kullanabilmesi için o ögenin her iki yargıya da uygun olması gerekir. Uygun değilse eksik öge eklenmelidir.

3.3 Ek Eylem (Ek Fiil) Eksikliği

Sıralı cümlelerde isim soylu bir yüklem, ek eylem almadan fiil soylu bir yüklemin zamanını kullanamaz. “Öğretmenimiz çok sabırlı, öğrencilerini de hiç kırmazdı.” cümlesinde birinci yargı geniş zamanda, ikinci yargı geçmiş zamandadır. Doğrusu “Öğretmenimiz çok sabırlıydı, öğrencilerini de hiç kırmazdı.” olmalıdır.

3.4 Çatı Uyuşmazlığı

Sıralı cümlelerde yüklemlerin çatısı uyumlu olmalıdır. “Yeni yol yapıldı ve geçen hafta trafiğe açtılar.” cümlesinde ilk yüklem edilgen, ikinci yüklem etken çatılıdır. Doğrusu “Yeni yol yapıldı ve geçen hafta trafiğe açıldı.” şeklindedir.

3.5 Ek ve Tamlama Yanlışlıkları

“Hiçbir”, “her”, “birkaç” gibi belgisiz sıfatlardan sonra isim tekil kullanılır: “Hiçbir öğrenciler gelmedi.” yerine “Hiçbir öğrenci gelmedi.” denmelidir. Sayı sıfatlarından sonra da çoğul eki kullanılmaz: “üç kitaplar” değil “üç kitap”. İyelik eklerinin yanlış kullanımı da bozukluk yaratır: “Bu konuda sizin fikriniz çok önemli.” doğru iken “Bu konuda sizin fikrin çok önemli.” yanlıştır.

4. Anlatım Bozukluğunu Bulmak İçin Adım Adım Yöntem

Sınavda her şıkkı rastgele okumak yerine aşağıdaki sırayı izlemek zaman kazandırır:

• 1. Gereksiz sözcük ara: Aynı anlamı veren iki sözcük var mı? (yaklaşık–kadar, geri–iade, en–birinci)
• 2. Mantığı kontrol et: Sebep ile sonuç uyumlu mu? Olumlu bir ifadeden sonra olumsuz yüklem mi geliyor?
• 3. Çelişkiye bak: Kesinlik ve olasılık sözcükleri bir arada mı?
• 4. Ögeleri bul: Sıralı cümlelerde ortak kullanılan özne, nesne, tümleç ve yüklem her iki yargıya uyuyor mu?
• 5. Ekleri kontrol et: Kişi, zaman, çatı ve sayı uyumu doğru mu?

5. LGS Tarzı Çözümlü Sorular

Bozuk Sanılan Ama Doğru Olan Cümleler

Bazı cümleler ilk bakışta bozuk gibi görünse de dil bilgisi kurallarına uygundur. Sınavda bu cümleleri yanlışlıkla işaretlememek için şu durumları bilmelisin:

• Cansız ya da insan dışı çoğul özneler tekil yüklem alır: “Ağaçlar çiçek açtı.” cümlesi doğrudur; yüklemin “açtılar” olması gerekmez.
• İnsan bildiren çoğul öznelerde yüklem tekil de çoğul da olabilir: “Öğrenciler bahçeye çıktı.” ve “Öğrenciler bahçeye çıktılar.” cümlelerinin ikisi de doğrudur.
• Topluluk adları tekil yüklem alır: “Takım sahaya çıktı.” doğrudur.
• Aynı hâl ekini isteyen yargılarda öge ortak kullanılabilir: “Kitapları topladı, rafa dizdi.” cümlesinde “kitapları” iki yargıya da uyduğu için bozukluk yoktur.

Bu ayrımları bilmek, çeldirici olarak hazırlanmış doğru cümleleri elemeni kolaylaştırır. Bir cümlede bozukluk olduğuna karar vermeden önce mutlaka hangi kuralın ihlal edildiğini kendine sor; adını koyamadığın bir bozukluk büyük olasılıkla yoktur.

6. Tüm Bozukluk Türleri: Özet Tablo

7. Yazılı Anlatımda Anlatım Bozukluğundan Kaçınma

Anlatım bozukluklarını yalnızca test sorularında bulmak değil, kendi yazılarında da önlemek önemlidir. Bir kompozisyon ya da cevap kâğıdı yazarken şu alışkanlıkları edinmek, hem okul sınavlarında hem de günlük hayatta daha etkili bir anlatım kazanmanı sağlar:

• Yazını bitirdikten sonra yüksek sesle oku; kulağa garip gelen yerler genellikle bozukluk barındırır.
• Uzun cümleleri ikiye bölmekten çekinme; kısa cümlelerde öge eksikliği yapma olasılığı azalır.
• Aynı anlamı veren sözcükleri art arda kullanmaktan kaçın; “en”, “çok”, “tamamen” gibi pekiştirmeleri gereğinden fazla kullanma.
• Sıralı cümlelerde her yargının öznesini ve yüklemini ayrı ayrı bul, kişi ve zaman uyumunu kontrol et.
• Deyim kullanırken anlamından emin değilsen sözlüğe bak; yanlış kullanılan bir deyim cümleyi tamamen bozabilir.

Bu alışkanlıklar, LGS’deki paragraf ve sözel mantık sorularında da işine yarar. Çünkü anlatımı bozuk bir cümleyi fark etmek, bir metnin akışını bozan cümleyi ya da metne uygun olmayan ifadeyi bulmakla aynı dikkatin ürünüdür. Noktalama işaretleri ve cümle türleri konularıyla birlikte çalışmak, dil bilgisi sorularında bütüncül bir bakış kazandırır.

Kısa Özet

Kendini Test Et

Aşağıdaki kısa soruları cevaplayarak konuyu ne kadar kavradığını ölç. Cevapları her sorunun hemen altında bulabilirsin.

8. 3 Günlük Çalışma Planı

Sıkça Sorulan Sorular