1. Giriş: Bir İmparatorluğun Çöküşü

Birinci Dünya Savaşı (1914–1918), yalnızca tarihte eşi görülmemiş bir yıkımı değil; aynı zamanda köklü imparatorlukların sonunu da beraberinde getirdi. Osmanlı Devleti, savaşın dört yılı boyunca Kafkaslar’dan Sina Çölü’ne, Çanakkale’den Irak’a uzanan cephelerde ağır kayıplar verdi. Yüzbinlerce asker şehit düştü, Anadolu’nun ekonomik ve sosyal dokusu tahrip oldu, nüfus azaldı. Savaşı Almanya ve müttefikleriyle birlikte kaybeden Osmanlı Devleti, 1918 sonbaharında hem askerî hem de siyasi olarak çöküşün eşiğindeydi.

Yüzyıllarca farklı milletleri bünyesinde barındıran bu devletin çözülmesi, Anadolu’da büyük bir belirsizlik ve korku ortamı yarattı. Dışarıdan gelen işgal tehditleri, içerideki etnik ve dinî gerilimler, hükümetin iradesizliği ve İstanbul’daki siyasi kargaşa bir araya gelince Anadolu halkı adeta kaderine terk edilmişti. Tam da bu karanlık tablonun içinde, Türk milletinin yeniden toparlanma ve bağımsızlığını kazanma mücadelesi, büyük ölçüde kendi örgütlü gücüne dayanarak başladı. İşte bu süreç, tarihçilerin Kurtuluş Savaşı’nın Hazırlık Dönemi olarak adlandırdığı, Mondros Ateşkesi’nden Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışına kadar uzanan dönemi kapsamaktadır.

Bu makalede; Mondros Ateşkesi’nin koşulları, akabinde yaşanan işgaller, halk arasında kendiliğinden filizlenen direniş hareketleri, bu hareketlerin örgütlenme biçimleri, Mustafa Kemal’in Anadolu’ya geçişinin stratejik anlamı ve tarihî kongrelerin kararları ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

2. Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918)

Birinci Dünya Savaşı’nda çöküşün kaçınılmaz hâle geldiğini gören Osmanlı yönetimi, İtilaf Devletleri ile görüşmeler başlattı. 30 Ekim 1918’de Ege’deki Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda demirleyen İngiliz zırhlısı Agamemnon‘un güvertesinde imzalanan ateşkes antlaşması, Osmanlı Devleti’nin savaştaki rolünü fiilen sona erdirdi.

Mondros Ateşkesi imzalandığında Osmanlı ordusu tüm cephelerde henüz yenilmemişti; Anadolu içlerindeki kuvvetler büyük ölçüde dimdik ayaktaydı. Bu nedenle bazı komutanlar ve milliyetçi aydınlar, ateşkesi “silah bırakma” değil, yalnızca savaşın geçici olarak duraklatılması şeklinde yorumladı. Ne var ki İtilaf kuvvetleri 13 Kasım 1918’de 55 savaş gemisiyle İstanbul’a girerek ateşkesin kendilerine tanıdığı hakkı derhal kullanmaya başladı.

Mondros’un 7. maddesi, pratik açıdan son derece muğlak bir “güvenlik tehdidi” gerekçesiyle İtilaf Devletleri’ne Anadolu’nun her köşesini işgal etme yetkisi tanıdığından, Osmanlı toprak bütünlüğü bu tek maddeyle bile fiilen çökmüş sayılabilirdi. Nitekim öyle de oldu.

3. İşgaller ve Halkın Durumu

Mondros’un ardından Anadolu; İngilizler, Fransızlar, İtalyanlar ve Yunanlar tarafından çeşitli bölgelerde işgale uğradı. Bu süreç, Türk halkının belleğine derin izler bıraktı.

İşgallerin en sarsıcısı kuşkusuz 15 Mayıs 1919’da gerçekleşen İzmir’in Yunan kuvvetlerince işgaliydi. Mondros sonrasında diğer işgaller görece “sessiz” bir şekilde cereyan etmişken, İzmir’de katliam boyutuna ulaşan vahşet yaşandı; Türk sivillere ateş açıldı, tahrikler ve linç girişimleri gündeme geldi. Bu olay, Türk kamuoyunda ve Anadolu’daki ulusal bilince derin bir sarsıntı yarattı. İzmir’in işgali, milliyetçi direnişi salt siyasi bir hareketten çıkarıp tüm halkı kapsayan bir varoluş mücadelesine dönüştüren kıvılcım oldu.

Öte yandan İstanbul’daki Osmanlı hükümeti, işgaller karşısında son derece pasif kaldı. Damat Ferit Paşa hükümeti, İtilaf Devletleri’nin baskılarına boyun eğiyor; çeşitli komutanları “tehlikeli milliyetçi” olarak tutuklatıyor ve herhangi bir direnişi engellemeye çalışıyordu. Bu tutum, vatanseverleri hem öfkelendirdi hem de devlete değil, milletin kendi örgütlü gücüne güvenmek gerektiği sonucuna itti.

4. Direniş Cemiyetleri

Hükümetin çaresizliği ve işgallerin yarattığı kaos ortamında Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde halk; kendi çıkarlarını ve topraklarını korumak amacıyla cemiyetler kurdu. Bu cemiyetler iki ana grupta ele alınır.

4.1 Yararlı Cemiyetler (Milliyetçi – Direniş Amaçlı)

Bu cemiyetler, kuruldukları bölgenin savunulması ve millî menfaatlerin korunması amacını taşıdı. Başlıcaları şunlardır:

• Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri: “Hakların Savunulması” anlamına gelen bu cemiyetler; Trakya, Doğu Anadolu, İzmir ve daha pek çok bölgede kuruldu. Halka dayalı, yerel örgütlenme modeli benimsediler. Milis kuvvetleri oluşturdular ve kamuoyu yaratmak için basın-yayın organlarını etkin biçimde kullandılar.
• Redd-i İlhak Cemiyeti: İzmir’in Yunanlılara verilmesini reddeden bu cemiyet, işgalden çok önce kurulmuş; işgal sonrasında ise silahlı direnişin odaklarından biri hâline gelmiştir.
• Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresi başta olmak üzere Çukurova’daki Fransız işgaline karşı örgütlendi.
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti: Pontus Rum devleti kurulması girişimlerine ve bölgedeki Rum faaliyetlerine karşı örgütlendi.

4.2 Zararlı Cemiyetler (Millî Birliği Bozan)

Bunlar, azınlıkların ya da yabancı güçlerin çıkarlarını destekleyen; bölücü veya işbirlikçi nitelik taşıyan oluşumlardır. LGS’de isimlerini bilmek yeterlidir:

5. Kuvâ-yı Milliye

Kuvâ-yı Milliye (Millî Kuvvetler), düzenli bir orduyu bekleyecek vakit ya da imkân olmaksızın işgale hemen karşı koyan silahlı milis güçlerinin genel adıdır. Bu yapılar, Mondros’un ardından Osmanlı ordusunun terhis edilmesi sürecinde ortaya çıktı; terhis olan ya da firar eden askerlerin, yerel halkın, efe ve çetelerin bir araya gelmesiyle oluştu.

İzmir’in işgalinin hemen ardından Ege bölgesinde Kuvâ-yı Milliye birlikleri çok hızlı örgütlendi. Demirci Mehmed Efe, Yörük Ali Efe ve Çerkez Ethem bu dönemin önde gelen komutanları arasında sayılabilir. Güneyde Fransızlara karşı yürütülen Maraş, Urfa ve Antep savunmaları da Kuvâ-yı Milliye’nin somut başarılarıdır.

Kuvâ-yı Milliye, hazırlık döneminde son derece değerli bir rol üstlendi: Düzenli kuvvetler oluşturulana dek düşmanı oyaladı, halkın moralini ayakta tuttu ve millî mücadelenin fiilen başladığının somut kanıtı oldu.

6. Mustafa Kemal’in Anadolu’ya Geçişi (19 Mayıs 1919)

Mondros’un ardından Osmanlı ordusunun en yetenekli komutanlarından biri olan Mustafa Kemal, İstanbul’daydı. Çanakkale Savaşı’ndaki kahramanlığıyla kazandığı ün, onu hem halk nezdinde hem de yabancı gözlemciler açısından son derece saygın bir konuma taşımıştı. İtilaf Devletleri’nin İstanbul üzerindeki artan baskısı ve Anadolu’daki kaosun derinleşmesi karşısında harekete geçme kararı aldı.

Mustafa Kemal, Osmanlı hükümetinden 9. Ordu Müfettişliği göreviyle Anadolu’daki olayları “yatıştırma” ve Kuvâ-yı Milliye birliklerini dağıtma yetkisini aldı. 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan ayrılarak 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı. Bugün bu tarih, Kurtuluş Savaşı’nın fiilen başlangıcı olarak kabul edilmekte ve Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanmaktadır.

Anadolu’ya geçişi stratejik bir hamleydi: İstanbul’da İtilaf kuvvetlerinin denetiminde kalmak, millî hareket açısından ölüm demekti. Anadolu’da ise halkın gücünü ve direniş cemiyetlerini bir çatı altında toplayabilir, düzenli bir mücadele örgütü kurabilirdi. Gerçekten de o, Samsun’dan Havza’ya, oradan Amasya’ya geçerek hem haberleşme ağları kurdu hem de yerel yöneticileri ve komutanları harekete geçirdi.

İstanbul hükümeti, Mustafa Kemal’in faaliyetleri çoğaldıkça onu geri çağırmaya başladı. Mustafa Kemal ise kişisel çıkarını ve güvencesini bir kenara bırakarak askerlik görevinden istifa etti (8 Temmuz 1919) ve bundan sonra yalnızca milletin iradesiyle hareket edeceğini açıkladı. Bu karar, ona milliyetçi hareketin sivil ve askerî liderliğini aynı anda üstlenme imkânı verdi.

7. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Mustafa Kemal, Samsun’a ayak bastıktan kısa süre sonra Anadolu’nun çeşitli kesimlerindeki komutanlar ve valilerle yoğun bir haberleşme trafiği başlattı. 22 Haziran 1919’da Amasya’da; Mustafa Kemal, Rauf (Orbay), Ali Fuat (Cebesoy) ve Refet (Bele) tarafından imzalanan Amasya Genelgesi yayımlandı. Millî kurtuluş hareketinin ilk resmî belgesi niteliğindeki bu genelge, tarihin akışını değiştiren birkaç kısa cümleyle kaleme alınmıştı.

Amasya Genelgesi’nin önemi son derece büyüktür: İlk kez resmî düzeyde Osmanlı merkez yönetiminin yetersizliği açıkça ilan edilmiş; kurtuluşun milletten geleceği vurgulanmış ve millî bir kongre için çağrı yapılmıştır. Bu açıdan genelge, millî egemenlik ilkesinin ilk yazılı belgesi olarak değerlendirilebilir. LGS’de en çok sorulan belgelerden biridir; “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” cümlesi ezberlenmelidir.

8. Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919)

Amasya Genelgesi’nin ardından Mustafa Kemal, Erzurum’a geçti. Başlangıçta yalnızca Doğu Anadolu illerinin temsilcilerini kapsayan bölgesel bir kongre olarak planlanan bu toplantı, Mustafa Kemal’in siyasi dehasıyla millî düzeyde bir anlam kazandı.

Erzurum Kongresi, bölgesel nitelikte başlayıp millî bir çerçeveye oturması bakımından dikkat çekicidir. Kongreden çıkan en önemli karar, Temsil Heyeti’nin kurulmasıdır; bu heyet, ilerleyen süreçte millî hareketin icra organı işlevini görecektir. Mustafa Kemal’in kongrede başkanlığa seçilmesi, liderliğini meşru bir temele oturtmuştur.

9. Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919)

Amasya Genelgesi’nde öngörülen millî kongre, 4 Eylül 1919’da Sivas’ta toplandı. Anadolu’nun dört bir yanından gelen delegelerle bu kongre, ilk millî kongre niteliği taşımaktadır; Erzurum’un aksine tüm illeri temsil etmektedir.

Kongre boyunca İstanbul hükümeti, bazı delegeleri caydırmak ve toplantıyı dağıtmak için çeşitli baskılar uyguladı. Elazığ Valisi Ali Galip’in kongre üyelerini tutuklatmaya kalkışması en somut örnektir; ancak bu girişim Mustafa Kemal’in uyarısıyla engellendi.

Sivas Kongresi’nin en kritik yeniliği, tüm bölgesel cemiyetlerin tek bir çatı altında toplanmasıdır. Bu birleşme, dağınık direniş odaklarını koordineli bir harekete dönüştürdü. Mustafa Kemal yeniden Temsil Heyeti başkanı seçildi; bu görev ona millî mücadelenin hem siyasi hem de askerî liderliğini sembolize eden resmî bir statü kazandırdı.

Kongrenin ardından Damat Ferit Paşa hükümeti istifa etmek zorunda kaldı; yerine daha ılımlı Ali Rıza Paşa hükümeti kuruldu. Bu değişiklik, milliyetçi hareketin İstanbul üzerindeki siyasi baskısının ne denli etkili olduğunu gözler önüne seriyordu.

10. Hazırlık Döneminin Önemi ve LGS’ye Notlar

Kurtuluş Savaşı’nın hazırlık dönemi, 1918–1920 yıllarını kapsayan ve millî mücadelenin siyasi, askerî ve örgütsel altyapısının inşa edildiği kritik bir evredir. Bu dönemde gerçekleştirilen adımlar, sonraki silahlı mücadelenin zaferle noktalanması için vazgeçilmez bir zemin hazırladı.

Bu dönemin temel çıktıları şunlardır:

• Millî egemenliğin yazılı belgelerle (Amasya Genelgesi) ilan edilmesi.
• Kongre kararlarıyla bağımsızlık yolundaki ortak iradenin net biçimde ortaya konması.
• Temsil Heyeti aracılığıyla millî bir icra organının oluşturulması.
• Kuvâ-yı Milliye sayesinde silahlı direnişin fiilen başlaması.
• İstanbul hükümetinin devre dışı bırakılarak siyasi meşruiyetin Anadolu’ya taşınması.

Hazırlık döneminin bitiş noktası olarak genellikle 23 Nisan 1920‘deki Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışı kabul edilir. Bu tarihten itibaren millî hareket, meşru ve düzenli bir yasama-yürütme organına kavuştu; Kurtuluş Savaşı’nın fiilî askerî aşaması da bu zemin üzerinde yürütüldü.

Sonuç olarak hazırlık dönemi; umutsuzluktan örgütlenmeye, dağınıklıktan birliğe, boyun eğmekten kararlı direnişe uzanan olağanüstü bir dönüşümün hikâyesidir. Bir milletin kendi kaderini kendi eliyle yazmasının, tarihin en çarpıcı örneklerinden birini oluşturmaktadır.