TBMM’nin Açılması ve Önemi
23 Nisan 1920

1. TBMM’nin Açılmasına Zemin Hazırlayan Olaylar

Birinci Dünya Savaşı’nın yenilgiyle sonuçlanması, Osmanlı Devleti’ni ağır bir siyasi çöküşün eşiğine getirdi. 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi ile Osmanlı orduları silah bırakmak, limanlar ve stratejik noktalar İtilaf Devletleri’ne açılmak zorunda kaldı. Bu gelişme, yüzyıllarca süren Osmanlı egemenliğinin fiilen sonuna işaret ediyordu.

Mütareke hükümlerine dayanarak İngilizler İstanbul’u, Fransızlar Güney Anadolu’yu, İtalyanlar Antalya ve çevresini işgal etti. Daha ağır darbe ise 15 Mayıs 1919‘da Yunan kuvvetlerinin İzmir’e çıkarmasıyla geldi. Bu işgal, Anadolu halkının millî duygularını alevlendirdi ve silahlı direnişin fitilini ateşledi.

Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basarak Anadolu’da örgütlenmeye başladı. Erzurum (Temmuz 1919) ve Sivas (Eylül 1919) Kongreleri, millî hareketin siyasi zeminini oluşturdu. Bu kongrelerde alınan kararlar; vatanın bütünlüğünün korunması, İstanbul Hükümeti’nin yetersiz kaldığı durumlarda millî iradenin devreye girmesi ve işgallere karşı silahlı mücadele ilkelerini benimsedi.

Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı Ocak 1920’de toplandı. Bu meclis, milliyetçilerin baskısıyla Misak-ı Millî‘yi ilan etti (28 Ocak 1920). Ne var ki İngiltere bu gelişmeyi tehlikeli buldu. 16 Mart 1920‘de İstanbul resmen işgal altına alındı; çok sayıda milletvekili ve aydın tutuklanarak Malta’ya sürgüne gönderildi. Meclis-i Mebusan dağıtıldı. Bu olay, İstanbul’daki hükümetin artık bağımsız bir irade sergileyemeyeceğini gözler önüne serdi.

2. 23 Nisan 1920: Tarihi Açılış Günü

Mustafa Kemal, İstanbul’un işgalinin hemen ardından Ankara’da yeni bir meclis toplamak için harekete geçti. Tüm vilayetlere gönderilen genelgelerle seçimler yapılması istendi; mevcut Meclis-i Mebusan üyeleri de Ankara’ya davet edildi.

23 Nisan 1920 Cuma günü, Hacı Bayram Camii’nde kılınan cuma namazının ardından bir dua okundu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara’daki eski İttihat ve Terakki Cemiyeti binasında törenle açıldı. Üyelerin büyük çoğunluğu namaz sonrası Kur’an-ı Kerim tilaveti eşliğinde ve dua ile birlikte toplantı salonuna geçti.

Meclis, toplam 390 üye ile çalışmalarına başladı. Üyeler arasında eski Meclis-i Mebusan üyeleri, din adamları, askerler, hukukçular, tüccarlar ve çeşitli mesleklerden insanlar yer alıyordu. Meclis, yapısı itibarıyla halkın farklı kesimlerini temsil eden geniş bir tablo sergiliyordu.

Mustafa Kemal, açılış konuşmasında meclisin amacını son derece açık bir dille ortaya koydu: Milletin kaderini yine milletin eline vermek. Bu meclis, olağanüstü yetkilerle donatılmış, yasama ve yürütme güçlerini tek çatı altında toplayan yeni bir yönetim organı olarak tasarlanmıştı.

3. Meclisin Yapısı ve Özellikleri

TBMM, daha önce görülmüş herhangi bir Osmanlı kurumuna benzemeyen, millî egemenlik ilkesini temel alan yeni bir yapıydı. Bu meclisin kendine özgü birçok temel niteliği bulunmaktaydı.

Mustafa Kemal, açılışın hemen ardından Meclis Başkanlığı’na seçildi. Bu, onun hem siyasi hem de askeri liderliğini pekiştiren sembolik bir adım oldu. Meclis, Ankara’yı millî hareketin başkenti olarak fiilen kabul etmiş oluyordu.

Meclisin bileşimine bakıldığında son derece çoğulcu bir yapı göze çarpar. İslam din adamları, subaylar, eski bürokratlar, öğretmenler ve esnaf temsilcileri aynı çatı altında buluşmuştu. Bu heterojen yapı, bir yandan temsil gücünü artırırken öte yandan zaman zaman tartışmalı oturumlara da yol açıyordu.

4. Meclisin Aldığı İlk Kararlar ve Yetkileri

TBMM, açıldığı günden itibaren son derece pratik ve tarihî kararlar aldı. Bu kararlar, yeni Türk devletinin temellerini atarken Kurtuluş Savaşı’nın da hukuki ve siyasi çerçevesini belirledi.

24 Nisan 1920’de meclis, hükümet kurma kararı aldı ve İcra Vekilleri Heyeti‘ni oluşturdu. Bu heyetin başına Mustafa Kemal getirildi. Böylece yasama ve yürütme organları aynı çatı altında birleştirilmiş oldu. Meclisin koyduğu temel ilkeler şunlardı:

• Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir.
• Padişah ve halifenin yönetimi, meclisin denetimine girecektir.
• Mecliste ayrı bir hükümet başkanı tanınmayacak; meclis yürütmeyi doğrudan denetleyecektir.
• İstanbul’da kurulan hükümetlerin yasal dayanağı ve meşruiyeti yoktur.
• Yabancı devletlerin dayatmalarına karşı silahlı mücadele sürecektir.

Meclis aynı zamanda Kuvâ-yı Milliye birliklerini düzenli ordu çerçevesinde örgütleme kararı aldı. Bunun yanı sıra millî bölgelerdeki yönetimi merkezi bir yapıya kavuşturmak için vilayetlere emirler gönderdi. Vergi toplama, asker sevk etme ve erzak sağlama gibi idari işlevler de meclisin denetimine geçti.

5. TBMM’nin Tarihi Önemi

TBMM’nin açılması, Türk tarihinde birden fazla açıdan devrimsel bir dönüşümü simgeliyordu. Bu önemi birkaç temel başlık altında ele almak mümkündür.

a) Millî Egemenlik İlkesinin Kurumsallaşması

Osmanlı döneminde egemenlik padişaha ve halifeye aitti. TBMM’nin açılması, egemenliğin ilk kez doğrudan millete devredildiği anı temsil eder. “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi yalnızca bir söylem değil; yasama, yürütme ve yargı yetkilerini mecliste toplayan somut bir kurumsal yapıya dönüştürüldü. Bu, Türk siyasi tarihinin en köklü değişimlerinden biriydi.

b) Kurtuluş Savaşı’nın Hukuki Dayanağı

TBMM, Anadolu’daki silahlı mücadeleye meşru ve uluslararası alanda savunulabilir bir hukuki zemin sağladı. Artık Kuvâ-yı Milliye ya da düzensiz çeteler değil; bir devlet meclisinin emrindeki düzenli ordu söz konusuydu. Cephe komutanları meclisin otoritesine bağlıydı; savaş kaynakları yasal çerçevede toplanabiliyordu.

c) İkili Otorite Dönemini Sona Erdirmesi

İstanbul’daki padişah hükümeti ile Ankara’daki TBMM, 1920–1922 arasında birbiriyle çelişen iki otorite merkezi oluşturdu. Ancak TBMM’nin askeri zaferlerle güçlenmesi, bu ikiliği Ankara’nın lehine çözdü. 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılması bu sürecin doğal sonucu oldu.

d) Cumhuriyet’in Önünü Açması

TBMM, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu meclisi işlevi gördü. 29 Ekim 1923’te bu meclis eliyle cumhuriyet ilan edildi. Yani 23 Nisan 1920’de atılan temel, üç yıldan kısa bir süre içinde modern Türkiye’nin devlet yapısına dönüştü. Bu nedenle TBMM’nin açılması yalnızca bir savaş dönemi kurumu değil; yeni Türk devletinin fiili doğum belgesidir.

e) 23 Nisan’ın Çocuk Bayramı Olarak Kutlanması

Mustafa Kemal Atatürk, 23 Nisan 1920’nin önemine vurgu yapmak ve geleceğin teminatı olan çocuklara millî bir armağan sunmak amacıyla bu tarihi Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak ilan etti. Türkiye, bu bayramı dünyada çocuklara ithaf edilen ilk ve tek resmî ulusal bayram olarak kutlamaktadır. 1979’dan itibaren bayram uluslararası bir nitelik kazanarak dünyanın dört bir yanından çocuklar Türkiye’ye davet edilmektedir.

6. İstanbul Hükümeti ve Düşman Cephesinin Tepkileri

TBMM’nin açılması, hem İstanbul’daki Osmanlı hükümeti hem de İtilaf Devletleri tarafından büyük bir endişeyle karşılandı.

İstanbul’daki Damat Ferit Paşa Hükümeti, TBMM’yi asi ve hain bir oluşum olarak nitelendirdi. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi, Ankara hareketine katılımı dinen haram sayan bir fetva yayımladı. Buna karşılık, Anadolu’daki müftüler Ankara’yı destekleyen karşı fetvalar yayımlayarak halkın vicdanındaki çatışmayı milliyetçilerin lehine çözüme kavuşturdu.

İstanbul Hükümeti, TBMM’yi bastırmak amacıyla Kuvâ-yı İnzibatiye adıyla bilinen Halifelik Ordusu’nu kurdu. Bu kuvvetler, İngiliz desteğiyle Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde isyanlar çıkarmaya çalıştı; ancak düzenli milliyetçi kuvvetler karşısında başarılı olamadı.

İtilaf Devletleri ise TBMM’yi başlangıçta geçici bir bölgesel isyan olarak küçümsedi. Yunan kuvvetlerini Anadolu içlerine yönlendirerek hareketi bastırmayı planladılar. Ne var ki 1922 yılına gelindiğinde Türk ordusu, Büyük Taarruz ile Yunan kuvvetlerini kesin yenilgiye uğratmış ve İtilaf Devletleri barış masasına oturmak zorunda kalmıştı.

7. Sonuç: Millî Egemenliğin Kuruluşu

23 Nisan 1920, Türk tarihinin en belirleyici günlerinden biridir. O güne kadar egemenlik ilahi bir hakka dayanan hükümdar yetkisiydi; padişah hem siyasi hem dini otoritenin başında bulunuyordu. TBMM’nin açılmasıyla birlikte bu anlayış kökten değişti: Egemenlik, bundan böyle millete ve onun seçilmiş temsilcilerine aitti.

Bu meclis; Yunan kuvvetlerine karşı Batı Cephesi’ni, Ermeni Taşnakları’na karşı Doğu Cephesi’ni, Fransız kuvvetlerine karşı Güney Cephesi’ni aynı anda yönetirken iç isyanlarla da mücadele etti. Tüm bu ağır sınavlardan geçerek ayakta kalan TBMM, 29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’ni ilan etti.

Tarihsel perspektiften değerlendirildiğinde, TBMM’nin açılması yalnızca bir meclisin kurulması değildir. Bu olay; Osmanlı İmparatorluğu’nun küllerinden yeni, laik ve ulus-devlet temelli bir cumhuriyetin doğuşunun başlangıç noktasını işaretler. İşgal altındaki bir coğrafyada, sınırlı kaynaklarla ve uluslararası yalnızlık içinde gerçekleştirilen bu kuruluş hamlesi, tarihçiler tarafından 20. yüzyılın en çarpıcı siyasi dönüşümlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.