Kurtuluş Savaşı Cepheleri ve Zaferler

LGS İnkılap Tarihi  |  8. Sınıf  |  Tahmini okuma süresi: 12 dakika

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti fiilen çökmüş; toprakları büyük devletlerin işgaline uğramıştı. İtilaf kuvvetleri İstanbul’u kontrol altında tutarken Yunan ordusu 15 Mayıs 1919’da İzmir’e çıkmış, Ermeni ve Rum çeteleri doğu ve güneyde hareket etmeye başlamıştı. Mustafa Kemal’in 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıyla başlayan örgütlenme süreci, kısa sürede çok cepheli bir kurtuluş mücadelesine dönüştü. Bu yazıda Doğu Cephesi, Güney Cephesi ve Batı Cephesi‘nde yaşanan gelişmeleri, kazanılan zaferleri ve bu zaferlerin siyasi sonuçlarını LGS odaklı bir anlatımla ele alıyoruz.

1. Savaşın Arka Planı: İşgaller ve Direniş Ruhu

Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) ile Osmanlı orduları terhis edilmişti. Buna rağmen Anadolu’nun dört bir yanında bağımsız direniş örgütleri kurulmaya başlandı. Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri bu hareketin temel taşları oldu. Mustafa Kemal, Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919) ve Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919) aracılığıyla bu dağınık direniş güçlerini tek çatı altında topladı; “Ya istiklal ya ölüm” ilkesini mücadelenin temel hedefi ilan etti.

23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla mücadeleye siyasi bir meşruiyet zemini de kazandırıldı. TBMM, yalnızca bir parlamento değil; aynı zamanda savaşı yönetecek bir hükümet niteliği taşıyordu. Düzenli orduya geçiş kararı alındı, cepheler sistematik biçimde örgütlenmeye başlandı.

2. Doğu Cephesi: Ermenistan ile Savaş ve Gümrü Antlaşması

Doğu Cephesi, Kurtuluş Savaşı’nın kazanılan ilk cephesidir. Ermenistan, Doğu Anadolu’daki Türk topraklarına yönelik saldırılar başlatmış; Kars, Ardahan ve Artvin gibi stratejik yerleşim yerlerini ele geçirmeye çalışmıştı. TBMM orduları, Kazım Karabekir komutasında 28 Eylül 1920’de harekâta geçti.

Kısa süren çarpışmalar Türk ordusu lehine sonuçlandı. Kars 30 Ekim 1920’de, Gümrü ise 7 Kasım 1920’de geri alındı. Teslim olan Ermeni kuvvetleri barış istemek zorunda kaldı. 2-3 Aralık 1920’de imzalanan Gümrü Antlaşması ile Ermenistan, Doğu Anadolu üzerindeki tüm taleplerinden vazgeçti. Bu antlaşma, TBMM’nin yabancı bir devletle imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır.

3. Güney Cephesi: Fransızlar ve Kuvay-ı Milliye’nin Direnişi

Güney Cephesi’nde Fransız kuvvetleri; Maraş, Antep ve Urfa gibi şehirleri işgal altına almıştı. Bu şehirlerde Kuvay-ı Milliye’nin öncüsü sayılan gönüllü halk direnişi alev alev yanıyordu. Fransız işgaline karşı halkın gösterdiği direniş, henüz düzenli ordu kurulmadan önce sivil kahramanlık örnekleriyle doluydu.

Maraş Direnişi (Ocak-Şubat 1920): Fransız ve Ermeni kuvvetlerine karşı yaklaşık üç hafta süren kanlı direniş sonucunda halk büyük kayıplar verdi; ancak Fransızlar Maraş’ı terk etmek zorunda kaldı. Fransız kuvvetleri çekilirken Ermenilerin de bölgeyi terk etmesi, Türk halkı için büyük bir moral kaynağı oldu.

Antep Savunması (1920-1921): Yaklaşık on ay boyunca süren kuşatmaya direnen halk, düşmana teslim olmak yerine trajik bir şehircilik destanı yazdı. Antep, bu destansı direnişi nedeniyle sonradan “Gaziantep” adıyla onurlandırıldı.

Urfa Direnişi (Şubat-Nisan 1920): Fransız kuvvetleri, yaklaşık iki aylık direniş sonunda Urfa’yı tahliye etmek zorunda kaldı.

Güney Cephesi’nin siyasi çözümü, askeri zaferle değil diplomatik bir uzlaşmayla geldi. Batı Cephesi’nde Yunanistan’la yoğun çarpışmalar sürerken Fransa, TBMM ile masaya oturdu. 20 Ekim 1921’de imzalanan Ankara Antlaşması (Fransızlar tarafından “Ankara İtilafnamesi” olarak da bilinir) ile Fransa, Güney Cephesi’nden çekildi; bugünkü Türkiye–Suriye sınırının büyük bölümü bu antlaşmayla belirlendi.

4. Batı Cephesi: Yunanistan ile Belirleyici Mücadele

Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı’nın en uzun, en kanlı ve en belirleyici cephesidir. Yunanistan, Megali İdea politikası çerçevesinde İzmir üzerinden Ege ve İç Anadolu’yu ele geçirmeyi hedefliyordu. Yunan kuvvetleri İngilizlerin desteğiyle batıdan doğuya ilerledi.

4.1. Düzenli Orduya Geçiş

Kuvay-ı Milliye (milis kuvvetleri), düzensiz yapısı nedeniyle Yunan ordusunun sistematik saldırılarını karşılamakta yetersiz kalıyordu. Üstelik milis kuvvetleri halka zaman zaman baskı uyguluyor, disiplin sorunları yaşıyordu. Bu nedenle TBMM, 1921 başında düzenli orduya geçişe karar verdi. İsmet Paşa (İnönü) ve Ali Fuat Paşa komutanlıklarında batı cephesi yeniden örgütlendi.

4.2. Birinci İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921)

Yunan kuvvetleri Ocak 1921’de geniş çaplı bir taarruz başlattı. İsmet Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri, İnönü mevzilerinde Yunan saldırısını püskürttü. Yunan ordusu İnönü bölgesinden geri çekilmek zorunda kaldı.

4.3. İkinci İnönü Savaşı (23 Mart – 1 Nisan 1921)

Londra Konferansı’nda anlaşma sağlanamaması üzerine Yunanistan, İkinci İnönü Harekâtı’nı başlattı. Bu kez kuvvetlerini hem güney (Uşak) hem de kuzey (Bursa-Bilecik) kolundan ilerletmeye çalıştı. Türk kuvvetleri yaklaşık on gün süren ağır çarpışmalar sonucunda Yunan ordusunu yeniden geri püskürttü.

Mustafa Kemal, bu zafer üzerine İsmet Paşa’ya tarihi telgrafını çekti: “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini yendiniz.”

4.4. Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921) ve Stratejik Geri Çekilme

Yunanistan, iki yenilginin ardından tüm kuvvetlerini seferber ederek büyük taarruzunu başlattı. Türk kuvvetleri bu aşamada yeterince hazır değildi; Kütahya ve Eskişehir kaybedildi. Ancak Mustafa Kemal, ordunun imha edilmesini önlemek amacıyla tartışmalı bir karar aldı: Sakarya Nehri’nin doğusuna stratejik geri çekilme.

Bu karar başlangıçta TBMM’de büyük eleştiriye yol açtı. Ancak geri çekilme sayesinde ordu toparlandı, ikmal hatları kısaldı ve Yunan kuvvetleri uzun ikmal hatlarının yarattığı lojistik sorunla boğuşmak zorunda kaldı.

5. Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921)

Kurtuluş Savaşı’nın en büyük ve en uzun süreli meydan muharebesidir. Türk ve Yunan kuvvetleri, yaklaşık 22 gün 22 gece boyunca 100 kilometrelik bir hat boyunca kıyasıya savaştı. Muharebe boyunca cepheler sürekli değişti; kimi noktalarda Yunan kuvvetleri ilerlerken kimi noktalarda Türk kuvvetleri geri aldı.

TBMM, Mustafa Kemal’e hem Başkomutanlık hem de ordunun tüm yetkilerini kullanma hakkını devretmek zorunda kaldı. Başkomutanlık Kanunu ile birlikte Tekalif-i Milliye Emirleri yayımlandı: Halkın elindeki hayvanlar, araçlar ve malzemelerin belirli bir kısmı orduya teslim edilmesi emredildi.

13 Eylül 1921’de Yunan kuvvetleri Sakarya Nehri’nin batısına çekildi. Bu zafer, Kurtuluş Savaşı’nın dönüm noktasıdır. Stratejik üstünlük artık kesin olarak Türk ordusuna geçmişti.

6. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos – 9 Eylül 1922)

Sakarya’dan sonra bir yıl boyunca cephede büyük çaplı bir harekât yapılmadı. Türk ordusu bu süreyi ikmal, eğitim ve teçhizat bakımından güçlenmek için kullandı. Ordunun hazırlıkları tamamlanınca Mustafa Kemal, kesin sonucu alacak büyük taarruzu emretti.

26 Ağustos 1922 sabahı şafakta, tüm cephe boyunca aynı anda başlayan topçu atışıyla Büyük Taarruz başladı. Türk birlikleri Afyonkarahisar güneyindeki Yunan savunma hatlarını kısa sürede yardı. 30 Ağustos’ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Dumlupınar Meydan Muharebesi olarak da bilinir) ile Yunan kuvvetlerinin ağır silah ve komuta altyapısı imha edildi.

Mustafa Kemal’in tarihi emri: “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!”

Türk süvari kuvvetleri Yunan ordusunun gerisini sararak büyük bir sarma harekâtı gerçekleştirdi. 9 Eylül 1922’de İzmir kurtarıldı. Yunan başkomutanı General Trikopis, esir alındı; kendi yakalandığını savaşın sona erdiğinden haberdar olunca öğrendi.

7. Mudanya Ateşkesi ve Lozan Barış Antlaşması

7.1. Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Büyük Taarruz’un ardından Türk ordusu doğuya yöneldi; Çanakkale Boğazı kıyısındaki İngiliz askerleriyle karşı karşıya geldi. Çanakkale Krizi olarak da bilinen bu gerilim, diplomatik bir çözümle atlatıldı. Mudanya’da toplanan konferansta İngiltere, Fransa ve İtalya ile ateşkes antlaşması imzalandı.

Mudanya Ateşkesi ile Doğu Trakya ve Boğazlar, savaş yapılmaksızın Türklere bırakıldı. Yunanlılar 15 gün, İngilizler ise 30 gün içinde bölgeden çekilecekti.

7.2. Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

İsviçre’nin Lozan şehrinde toplanan konferansta Türkiye, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan ve diğer devletlerle barış antlaşması imzaladı. Türk tarafını İsmet Paşa temsil etti. Görüşmeler yaklaşık sekiz ay sürdü; Türkiye pek çok noktada direnç gösterdi.

Lozan Antlaşması ile belirlenen sınırlar, büyük ölçüde günümüz Türkiye’sinin sınırlarını oluşturdu. Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı; Düyun-u Umumiye (Osmanlı dış borçları) meselesi çözüme kavuşturuldu. Türk-Yunan nüfus mübadelesi de bu antlaşmayla resmen düzenlendi.

8. Genel Değerlendirme: Kurtuluş Savaşı’nın Tarihsel Önemi

Kurtuluş Savaşı, yalnızca bir toprak savaşı değil; aynı zamanda ulusal egemenlik, bağımsızlık ve modernleşme ideallerinin hayata geçirilmesidir. Savaş boyunca TBMM, hem askeri hem siyasi kararları aldı; halk ile ordu aynı amaç etrafında birleşti.

Üç farklı cephede aynı anda yürütülen mücadele, stratejik derinliğin ve merkezi komutanın ne denli hayati olduğunu ortaya koydu. Doğu’da Ermenistan’la barış sağlanarak doğu sınırı güvence altına alındı. Güney’de Fransızlarla diplomatik bir çözüme ulaşılırken batıda Yunanistan’a karşı tam kapsamlı bir askeri zafer kazanıldı.

29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’nin ilan edilmesiyle Kurtuluş Savaşı, yalnızca bağımsızlıkla değil; tamamen yeni bir devlet düzeniyle taçlandı. Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde başlayan bu süreç, çağdaş Türkiye’nin kurucu deneyimini oluşturur.

Kurtuluş Savaşı’nı anlamak; yalnızca tarihi olayları değil, liderliğin, halk desteğinin ve stratejik kararların nasıl birlikte işlediğini kavramak demektir. LGS sınavlarında bu konudan sıklıkla antlaşmaların tarafları, kronolojik sıralama ve “ilk kez” gerçekleşen olaylar sorulur. Bu nedenle yukarıdaki zaman çizelgesi ve tablolar tekrara değer.